" सारस्वतांचे आम्ही भक्त रसिक...!"

 

#आमचे गाव आमची माणसं ©️

" सारस्वतांचे आम्ही भक्त रसिक...!"

=========================

रसिक नसलेलं मन , एखाद्या वाळवंटातील काटेरी झुडपा सारखं असतं.रसिक असलेलं मन, कलाकृतींना आपल्या मनाला सतत प्रफुल्लित ठेवण्यासाठी एखाद्या औषधा सारखं उपयोगात नेहमी आणत असतं.ज्याला मन अन् ज्या मनाला भावना असतात अशांनीच रसिकांची रसिकता जपलेली आहे. रसिक असलेलं मन नटरंग देवतेची पाठराखण करत असते, कारण रसिक मनाला पुरेपूर ठाऊक असते की, मनाच्या आजारावरील सर्वोत्तम औषध कोणते असेल तर ते याच नटरंग देवतेच्या चरणी समर्पित केलेली कला आहे.याच कलेच्या गाभाऱ्यात सारस्वत अन् त्याचे भक्त रसिक आनंदात जगत असतात.

माझे जन्मगाव पालखेड ता. वैजापूर जि. छत्रपती संभाजीनगर या गावाला जवळ जवळ शंभर वर्षांची नाट्य परंपरा आहे. मला जेंव्हा पासून समज आली तेंव्हा पासून दरवर्षी पालखेड गावातील पारेश्वर महादेवाच्या कार्तिकी यात्रेतील काही नाटकं अन् त्यातील नाट्य कलाकार कायमचे हृदयात स्थान मिळवून आहेत.माझ्या मते आमच्या पालखेड गावात सादर केलेल्या सर्वोत्तम अभिनयाच्या भूमिका अन् ती सादर केलेले पालखेडकर नाट्य कलाकार पुढीप्रमाणे..

क्रम : नाटक – भूमिका – नाट्य कलाकार 

नाटक – संत तुकाराम , 

भूमिका – संत तुकाराम महाराज,

नाट्य कलाकार –आदरणीय माणिक भाऊ मोकाटे ,

नाटक –राक्षशी लालसा , 

भूमिका – राजा शशांक , 

नाट्य कलाकार – आदरणीय निवृत्ती काका कुमावत,

नाटक – मानी मराठा , 

भूमिका –छत्रपती संभाजी महाराज , 

नाट्य कलाकार –आदरणीय नवनाथ काका गायकवाड ( निवृत मुख्याध्यापक ) , 

नाटक – मानी मराठा, 

भूमिका –औरंगजेब , 

नाट्य कलाकार – स्व.भानुदास भाऊ शिंदे, 

नाटक – मानी मराठा,

भूमिका – गणोजी शिर्के , 

नाट्य कलाकार – स्व.रामकृष्ण रोठे,

नाटक – एकच प्याला , 

भूमिका – सुधाकर , 

नाट्य कलाकार – आदरणीय तुळशीदास मुलमुले, 

नाटक – एकच प्याला ,

भूमिका – सिंधू ,

नाट्य कलाकार – आदरणीय अशोक वाणी,

नाटक – संगीत शारदा,

भूमिका – शारदा

नाट्य कलाकार –आदरणीय स्व. नंदलाल भाऊ जैन, आदरणीय रमेश भाऊ जैन आणि आदरणीय जगन्नाथ भाऊ निकम,

नाटक – विच्छा माझी पुरी

नाट्य कलाकार- नारायण रोठे ( टेलर ),

तसेच माझ्या पिढीच्या अगोदर जी सर्वोत्तम मराठी नाटकं अन् त्यातील सर्वोत्तम नाट्य कलाकार आमच्या पालखेड गावात होऊन गेलेले आहेत ते गावातील वडीलधाऱ्या माणसांकडून त्या विषयी नेहमी ऐकलं आहे.त्यात प्रामुख्याने....

नाटक – तंट्या भिल ,

भूमिका – आदरणीय ऋषीपाठक गुरु,/ स्व.खांडेकर सर ( राजू भाऊ गिरजीनाथ शेळके सर यांचे नातेवाईक ),

नाटक – संगीत सौभद्र / संगीत शारदा ,

नाट्य कलाकार – स्व.आदरणीय नंदलाल भाऊ जैन आणि स्व. आदरणीय राजाभाऊ नाना जैन 

पालखेड गावातील शास्त्रीय संगीत नाटकांना दिग्दर्शित करण्यासाठी माझ्या पाहण्यात आलेले दोन दिग्दर्शक होते ते म्हणजे स्व.आदरणीय एकनाथ नाना पगार अन् स्व. आदरणीय एकनाथ आण्णा वाणी होय.

तसेच गावातील पूर्वीच्या काळी जी संगीत प्रधान शास्त्रीय संगीताची नाटकं सादर करण्यात आली होती त्याला हार्मोनियमची साथ माझे सख्खे आजोबा स्व.चंपतराव जाधव, अन् तबला साथ माझे चुलत आजोबा स्व.नागोराव जाधव यांनी सर्वोत्तम साथ दिली होती. त्या शास्त्रीय उंचीची साथ अद्याप पर्यंत पालखेड गावात कुणालाही देता आली नाही हे गावातील जुने जाणते नागरिक आवर्जून सांगतात.

विशेष नाटकांची विशेष आवड असली की विशेष काहीतरी बघावं वाटतं छत्रपती संभाजीनगर शहरातील नाट्यगृहात अनेक विशेष नाटकं बघितली.कधी पालखेड येथून मित्रांच्या सोबत येऊन तर कधी लासूर स्टेशन येथून येऊन तर कधी छत्रपती संभाजीनगर येथे स्थायिक झाल्यावर बरीच मराठी नाटकं एकट्याने न बघता सह परिवार बघितली आहेत.या सर्व बघितलेल्या सर्व नाटकांपैकी चार नाटकं विशेष आवडली ती पुढीलप्रमाणे -

हॅम्लेट ( मराठी नाटक ) ,

ऑल द बेस्ट ( मराठी नाटक ) ,

देवबाभळी, 

चौथे नाटक आहे..

शरद पोंक्षे अभिनित मी नथुराम गोडसे बोलतोय.छत्रपती संभाजीनगर येथे ’ मी नथुराम गोडसे बोलतोय ’ हे नाटक बघण्यासाठी पालखेड येथून चार चाकी जीप वाहन करून आलेल्या गावकरी मित्रांच्या सोबत सदरील नाटक बघितलेले आहे.

हरिभाऊ वडगावकर लिखित ' गाढवाचं लग्न ' हे वगनाट्य मी व माझ्या काही बालमित्रांनी माध्यमिक वयोगटात असताना आमच्याच पालखेड गावातील श्री. पारेश्वर महादेव मंदिर गल्लीतील स्व. उत्तम काका निकम यांच्या हॉटेल मध्ये टेप रेकॉर्डरवर कित्येकदा ऐकलं आहे.शाळा सुटली की चार वाजेनंतर बऱ्याचदा उत्तम काका निकम यांच्या हॉटेल मध्ये बसून दादू इंदूरीकर यांचं ' गाढवाचं लग्न ' टेप रेकॉर्डर वर ऐकलं आहे. आदरणीय स्व. उत्तम काका निकम यांचे चिरंजीव विलास निकम ( ह.मु. छत्रपती संभाजीनगर) हा आमचा प्रिय मित्र होता अन् आहे.त्या मैत्रीच्या नात्यातून अन् मुळात विकास निकम यालाही दादू इंदूरीकर यांचं गाढवाचं लग्न ऐकायला जाम आवडायचं,त्यामुळं आम्ही काही रसिक मित्र मंडळी उठल्या पडल्या विलास निकम यांच्या हॉटेल मध्ये सदरील वगनाट्य अगदी तल्लीन होऊन ऐकलेलं आहे. वगसम्राट दादू इंदूरीकर यांच्या विशिष्ट अशा संवादाच्या प्रेमात मी पौगंडावस्थेतील वयोगटापासून ते आजतागायत आहे. गाढवाचं लग्न या वगनाट्यात दादू इंदूरीकर यांनी जी ' सावळ्या कुंभाराची ' व्यक्तिरेखा साकारली आहे त्या उंचीची व्यक्तिरेखा अद्याप पर्यंत कोणत्याही अभिनेत्याला साकारता आली नाही.मोहन जोशी, मकरंद अनासपुरे यांनी गाढवाचं लग्न अन् त्यातील सावळा कुंभार सादर केला,पण दादू इंदूरीकरांच्या अचूक संवादाच्या टायमिंगची कमाल यांना साधता आलीच नाही.माझ्या मते हिंदी चित्रपटसृष्टीतील दादू इंदूरीकर म्हणून गोविंदा यांनाच ओळखल्या जाऊ शकते. त्याचं कारण, दोघांच्याही विनोदी संवादाची अचूक फेक सर्वोत्तम ठरली.

मी माध्यमिक वयोगटात असताना ' घाशीराम ड्रायव्हर ' या नाटकाची टेप रेकॉर्डर वरील ऑडियो कॅसेट पालखेड येथील आमच्याच गल्लीतील आदरणीय राजू आप्पा जैन यांच्या घराच्या बाजूला असलेल्या घरात ऐकलेली आहे.राजू आप्पा जैन याच्या घराच्या बाजूला जे घर होते त्याला आम्ही त्याकाळी ' गोठा ' असे म्हणत असे.संवाद काहीसे आचरट होते, पण रसिकतेने भान असल्याने त्याचा आनंद फक्त एक रसिक म्हणून घेतला होता.

चित्रपटात देखील काही नाट्य रसिकता दाखवल्या गेलेली आहे. नाटक वेड्या तरुणाची कथा असलेला एन. चंद्रा दिग्दर्शित अन् नाना पाटेकर अभिनित ' वजुद ' नावाचा एक हिंदी चित्रपट येऊन गेलेला आहे.नाना पाटेकर यांनी यात मल्हार नावाची व्यक्तिरेखा साकारली आहे. हा चित्रपट मध्यांतर पर्यंत खूप छान होता,पण मध्यांतर नंतर पूर्णपणे भरकटून गेला.मात्र याच चित्रपटाच्या अगदी शेवटी ,मल्हार नावाच्या व्यक्तिरेखेने नाटकाच्या मंचावर अप्रतिम असे स्वगत सादर केले होते.असे स्वगत माझ्या मते अद्याप पर्यंत कोणत्याही चित्रपटात ,कोणत्याही अभिनेत्याने अथवा अभिनेत्रीने सादर केलेले नाही.एका नाटक वेड्या तरुणाची एकतर्फी प्रेमापोटी, अभिनयाच्या वेडा पोटी होणारी मनाची होरपळ वजुद चित्रपटात चित्रित करण्यात आली आहे.बहुदा मध्यांतराच्या नंतर पटकथेत गडबड झाल्याने आपण एका खूप सुंदर चित्रपटाला मुकलो असे मला एक रसिक म्हणून आजही वाटते.रंगभूमीसाठी अन् अभिनयासाठी एखादा अभिनेता किती आसुसलेला असतो याचं खूप छान चित्रण वजुद चित्रपटात आहे.

पालखेड गावातल्या रसिक आठवणी खूप आहेत.त्यातली एक गमतीशीर आठवण थोडक्यात पुढीलप्रमाणे होय.

राक्षसी लालसा नाटक जेवढ्या वेळी पालखेड येथे एकाच नाटक पार्टीकडून सादर केल्या गेले तेवढे इतर कोणतेच नाटक पुन्हा पुन्हा सादर केल्या गेले नाही.राक्षसी लालसा हे नाटक एवढ्या वेळी पुन्हा पुन्हा दरवर्षी सादर झाले होते,की त्यातील भूमिकांचे संवाद गावातील प्रेक्षकांचे तोंडपाठ झाले होते.🙂 नाटकाच्या सुरुवातीची गण झाल्यावर नाटकाला प्रारंभ व्हायचा.राजा शशांक ( निवृत्ती काका कुमावत ) सिंहासनावर बसलेले असायचे. सिंहासनावरून उडी मारून राजा शशांक यांचा संवाद असायचा...

" प्रतिभा प्रतिभा तुझ्या या राक्षसी लालसेने.." इत्यादी संवाद म्हणल्या म्हणल्या लाईट जायची. लगेच सदरील नाटकाचे इतर पाठीराखे गावाच्या बाहेर दहेगाव रस्त्याला असलेल्या विद्युत डिपीकडे जाऊन उडालेले फ्यूज टाकून द्यायचे.लाईट पुन्हा सुरळीत होऊन पुन्हा राजा शशांक ( निवृत्ती काका कुमावत)सिंहासनावर बसून तोच संवाद उडी मारून म्हणून नाटकाला प्रारंभ करायचे. राजा शशांक यांनी उडी मारली रे मारली की लाईट जायची.असे साधारणतः तीन चार वर्षे झाले.अखेर याच नाटकाच्या पार्टीतील काहीजण याचं नाटकाच्या सुरुवातीलाच दहेगाव रस्त्याला लागून असलेल्या विद्युत डिपी जवळ राखण बसू लागले. तेंव्हा कुठे राजा शशांक ( निवृती काका कुमावत) यांनी सिंहासनावरून उडी मारून पुढील संवाद म्हणून नाटक सुरळीत प्रारंभ होऊ लागले होते. राजा शशांक यांच्या उडीच्या वेळी नेमक्या वेळी जाणारी light 🚨 आपोआप जात होती की मुद्दामहून कुणीतरी डीपी वरील फ्यूज बंद करत होते हे गावातल्या नाट्य कलाकारांना अन् रसिकांना माहित असलेले / नसलेले कोडेच होते.

काळाच्या ओघात, जबाबदारीच्या ओघात तसेच माझे स्व.तीर्थरूप आई वडील यांच्या स्वर्गवासानंतर गाव, आयुष्याच्या दैनिक प्रवासात मागे सुटत चालले.मात्र गावातल्या आठवणी माझ्या आयुष्याच्या प्रवासात सदैव चिरंजीव आहेत.अधून मधून गावाकडे जाणे येणे होते तेंव्हा गतकाळातील आठवणी हृदयात एखाद्या सारस्वताचे पूजन कराव्यात तशा पवित्र भावनेने जाग्या होतात.

गावातल्या नाटकाच्या अनेकानेक आठवणी आहेत, तुर्तास आवरतं घेतो. आज या रसिक आठवणींचे स्मरण होण्याचं कारण असे की, आज रंगभूमी दिवस आहे त्यामुळं गतकाळातील अनेक आठवणी मनाच्या गाभाऱ्यात दाटून आल्या अन् त्या सर्व रसिक माय बापांच्या समोर एक रसिक म्हणून प्रस्तुत केल्या..! 

आजच्या रंगभूमी दिवस निमित्त सर्व नाट्य कलाकारांना त्यातल्या त्यात माझी जन्मभूमी पालखेड येथील हयात नसलेल्या अन् हयात असलेल्या सर्व नाट्य कलाकारांना माझ्याकडून अन् माझ्या कुटुंबाकडून विनम्र मानवंदना..!🙏🏻

लेखाच्या सोबत प्रस्तुत असलेल्या फोटोत माझ्यासह प्रिय शिक्षक मित्र सुनील जोशी सर, अरविंद पाटील सर अन् पारस जैन सर आहेत.

स्थळ: शासकीय अध्यापक महाविद्यालय छत्रपती संभाजीनगर 

( इ.स. २०१० - १२ )

ता. क. - कलेसाठी रसिकांची रसिकता ही रसिक देवतेचे केलेले पूजन असते.

वंदे मातरम्

एक रसिक : नंदन शोभाबाई विष्णुपंत जाधव.©️

https://jadhavnandan.blogspot.com/?m=1

(© सदरील लेख कॉपीराइट केलेला असून लेखाचे संपूर्ण हक्क लेखकाकडे आहेत.)

दिनांक : २७ मार्च २०२६, शुक्रवार